Życie żubrów w naturze

W rocznym cyklu życia żubrów w puszczy Białowieskiej wyróżniamy dwa odmienne okresy. Pierwszy - to okres zimowej koncentracji, trwający przez całą zimę. Drugi - to okres swobodnych wędrówek w sezonie bez pokrywy śnieżnej, który pokrywa się w dużej części z sezonem wegetacyjnym roślinności Puszczy. Żubry wykorzystują wtedy naturalne zasoby pokarmowe i realizują specyficzną dla nich strategię wykorzystania środowiska.
W okresie zimy żubry grupują się wokół miejsc dokarmiania tworząc duże ugrupowania zimowe, liczące kilkadziesiąt osobników. Część byków tworzy w tym czasie oddzielne, mniejsze ugrupowania wokół innych miejsc dokarmiania lub wędruje samotnie po całej Puszczy.

Na przełomie zimy i wiosny, ugrupowania zimowe stają się mało stabilne i zaczynają się rozpadać na mniejsze grupy, które opuszczają miejsca dokarmiania i rozpoczynają wędrówki po Puszczy w poszukiwaniu naturalnego żeru.

Podstawowymi jednostkami socjalnymi populacji są grupy mieszane i grupy byków. Grupy mieszane utworzone są przez krowy, młodzież 2-3 letnią, cielęta i okresowo dorosłe byki. W populacji polskiej średnia wielkość grupy mieszanej wynosi obecnie 13 sztuk, maksymalnie dochodząc do 92 osobników. Większość (ponad 80%) grup mieszanych liczy do 20 żubrów, grupy duże spotykane są rzadko. Jedynie w białoruskiej populacji żubrów od sierpnia do października, na łąkach uprawnych można spotykać duże grupy mieszane, liczące 40-140 sztuk. Średnia wielkość grupy byków wynosi 2 sztuki, najczęściej spotyka się grupy małe liczące 2-3 samce, duże grupy 4-9 sztuk spotykane są rzadko. Około 60% samców bytuje samotnie.

Grupy żubrów nie są związkami rodzinnymi, a ich skład i wielkość ulegają częstym zmianom. Część zmian jest sezonowa (urodzenia cieląt, dołączanie byków w sezonie rujowym), inne wynikają z łączenia się kilku stad i następnie ich rozpadu, przy czym następuje tworzenie nowych układów. Przewodniczką grupy mieszanej jest na ogół starsza krowa prowadząca cielę.

Struktura przestrzenna
Dokładnych informacji o wielkości zajmowanego areału, wędrówkach, składzie grup itp. dostarczają badania telemetryczne. Wybranym żubrom zakłada się obrożę z nadajnikiem i systematycznie obserwuje. Na podstawie tych badań ustalono, że żubry zamieszkują 60-70% całej powierzchni Puszczy Białowieskiej, a więc prawie cały obszar atrakcyjny dla tych zwierząt. Areał grupy mieszanej może przekraczać 10 000 ha, a dorosłego samca 14000 ha. Poszczególne grupy z roku na rok zajmują areały położone w tej samej części Puszczy. Areały kilku grup mogą się pokrywać, a przy spotkaniu może dochodzić do okresowego łączenia się grup i do wymiany osobników. Największe areały mają dorosłe samce biorące udział w rozrodzie, gdyż mogą odwiedzać kilka grup. Areał zimowy jest znacznie mniejszy i wynosi średnio 1000 ha. Warunki pogodowe istotnie wpływają na wielkość areałów zimowych. Podczas mroźnych zim z długotrwałą pokrywą śnieżną żubry zajmują najmniejsze areały i przebywają w najbliższym sąsiedztwie miejsc dokarmiania. Mróz i śnieg ograniczają ruchliwość żubrów. Prowadzone w Puszczy Białowieskiej badania stanowią wzorzec przy tworzeniu nowych wolnych hodowli.

Rozród
Dzikie przeżuwacze w warunkach klimatu umiarkowanego przejawiają sezonowość rozrodu. Cielęta rodzą się w sezonie najbardziej sprzyjającym ich rozwojowi, to jest na wiosnę. Na zachowanie sezonowości rozrodu oprócz mechanizmów fizjologicznych, takich jak długość ciąży, mają wpływ mechanizmy wewnątrzpopulacyjne, na przykład separacja obu płci poza sezonem rui. Byki nie prowadzą stad żubrów, co jest zresztą zrozumiałe, gdyż ich obecność w grupach jest okresowa.

Samce żubrów dojrzewają płciowo w 2-3 roku życia. Młode byki z wolnych populacji, w wieku 4-6 lat, nie są dopuszczane do rozrodu przez starsze samce.

Okres intensywnej aktywności seksualnej byków jest stosunkowo krótki, zaczyna się w wieku 6 lat, a kończy w 12 roku życia. Stare byki z reguły muszą ustępować młodszym rywalom, a udział ich w rozrodzie jest ograniczony.

Okres godowy u żubrów, zwany także rujowym, przypada na sierpień i wrzesień. Wówczas w stadach żubrzyc i młodzieży pojawiają się dorosłe byki. Ich obecność w poszczególnych grupach nie jest stała. Byki zmieniają grupy w poszukiwaniu krów będących w rui. Takie zmiany są korzystne, bo prowadzą do zwiększenia zróżnicowania genetycznego populacji. Samce nie ryczą, a jedynie wydają cichy, lecz dźwięczny głos zwany chruczeniem. W stadzie może być jeden dorosły samiec, ale nie jest to regułą, często można obserwować w grupach potężne sylwetki dwóch, a nawet więcej byków. W dużych stadach może być jednocześnie kilka żubrzyc w rui. Byk asystuje krowie w rui tworząc z nią parę i nie odstępuje jej przez okres 2-3 dni. Byki zajęte swoimi partnerkami nie mają czasu ani ochoty do walki, tylko od czasu do czasu przepędzają młode byki, jeśli te zbliżą się zanadto. Walki byków w okresie godowym u żubrów bytujących na swobodzie nie są obserwowane zbyt często, słabsze byki ustępują bez walki. Dopiero dwaj rywale o wyrównanej sile mogą stoczyć walkę.

Często przed walką demonstrują swoją siłę łamiąc lub wyrywając młode świerki, rozgrzebując przednimi racicami ziemię, oddają mocz i tarzają się. Jeśli te rytualne czynności nie robią na rywalu wrażenia dochodzi do gwałtownego starcia i przepychania się z nisko opuszczonymi łbami. Wówczas to widać ogromną siłę i zwinność tych olbrzymów. Walce takiej towarzyszy tylko trzask łamanych młodych drzewek i sapanie. Powalenie rywala lub zadanie ciosu w bok ciała może skończyć się poważnym zranieniem. W miejscu walki na skutek wzajemnego przepychania się byków runo zostaje zniszczone, a charakterystyczny piżmowy zapach żubrów utrzymuje się w powietrzu przez pewien czas. Rywale kompletnie wyczerpani walką długo odpoczywają.

Krowy dojrzewają płciowo najczęściej w trzecim roku życia, a pierwsze cielę rodzą w czwartym roku życia. W stadzie wolnym około 20% samic rodzi pierwsze cielę w trzecim roku życia, a często dopiero w 5 i 6 roku. Samice mogą rodzić cielęta do końca życia, ale przyjmuje się jako górną granicę rozrodu krów z wolnych populacji - 20 lat. Na ogół samice żubra rodzą cielęta co drugi rok. Ciąża u żubrzycy trwa średnio 264 dni (254- 277). Żubrzyca rodzi jedno cielę, porody bliźniacze są niesłychanie rzadkie. Mimo, iż w latach 1957-1998 urodziło się na swobodzie 1298 cieląt nie odnotowano bliźniąt. Krowa na czas porodu opuszcza stado i powraca z cielęciem do stada po kilku dniach. Cielę jest karmione przez rok, ale jeśli krowa nie urodzi nowego cielęcia, ubiegłoroczne cielę może jeszcze ssać matkę. Obserwowano też ssanie dwóch cieląt równocześnie, nowo urodzonego i ubiegłorocznego. Okres wycieleń trwa w stadzie wolnym od maja do lipca, chociaż zdarzają się późne porody (sierpień-październik). Związek matki z cielęciem kończy się w drugim roku życia. Stosunkowo mały płód sprawia, że nawet doświadczonym hodowcom trudno określić, czy żubrzyca jest ciężarna. Kilka godzin przed porodem żubrzyca staje się niespokojna. Komplikacje porodowe zdarzają się bardzo rzadko, znacznie częściej u żubrzyc żyjących w niewoli. Po urodzeniu żubrzyca pracowicie wylizuje cielę, które po około 30 min. jest w stanie się podnieść, a po dalszych 30 min. notuje się pierwsze próby ssania. W tym czasie lepiej omijać żubrzycę z cielęciem z daleka, ponieważ w obawie o swojego potomka może ona zaatakować intruza. Na szczęście żubrzyce żyjące na swobodzie na poród wybierają odludne miejsca.

Śmiertelność
W wolnym stadzie żubrów bytującym w Puszczy Białowieskiej obserwuje się niską śmiertelność naturalną nie przekraczającą rocznie 3% ich stanu. W następstwie braku czynników selekcyjnych u żubrów obserwuje się rzadkie w przyrodzie zjawisko śmierci na skutek starości. Z chwilą rozpoczęcia naturalnego rozrodu następował szybki wzrost wolnego stada żubrów w latach 1958-1970. Przekroczenie liczebności 200 sztuk nastąpiło w 1971 r. i dalszy nieograniczony wzrost liczby żubrów stałby się niekorzystny zarówno dla populacji jak i dla środowiska leśnego. Jako przykład może służyć sytuacja z początków XX wieku. W Puszczy Białowieskiej bytowało wówczas 727 żubrów, 700 łosi, 2100 jeleni, 4500 saren, 1500 dzików i 600 danieli. Liczebność jeleni wzrosła w 1914 r. do 6800 sztuk. Zwierzęta zgryzając młode pokolenie drzew uniemożliwiały naturalne odnowienie lasu. Kondycja i zdrowotność żubrów była zła. Mając na uwadze te doświadczenia, z chwilą przekroczenia liczebności 200 osobników w 1971 roku zaczęto ograniczać liczebność żubrów poprzez eliminację z hodowli osobników mniej wartościowych np. chorych, ułomnych, a także uporczywie wychodzących na pola uprawne. Redukcję osobników zdrowych prowadzono starając się nie naruszyć struktury populacji, jaka wytworzyła się w okresie, w którym nie ingerowano w życie wolnego stada. Wolne populacje żubrów powinny mieć możliwość funkcjonowania w warunkach naturalnych w długim przedziale czasowym, ale równocześnie nie powinny wywierać nadmiernej presji na środowisko leśne. Dlatego należy ustalać optymalną, docelową wielkość każdej populacji.

Biorąc te czynniki pod uwagę oraz w oparciu o długoletnie obserwacje populacji określono, że w polskiej części Puszczy Białowieskiej liczebność populacji powinna oscylować wokół poziomu 230 żubrów. Stała kontrola stanu populacji i środowiska powinna prowadzić do korekty tego poziomu, zarówno w górę jak i dół.

Należy pamiętać, że istnienie żubra jest ciągle jeszcze zagrożone. Wysokie pokrewieństwo wszystkich żubrów może prowadzić do obniżenia odporności i ujawniania się wad genetycznych. Poszczególne populacje mogą spotykać się z lokalnymi zagrożeniami środowiskowymi. W Puszczy Białowieskiej należy do nich obniżenie zasobów pokarmowych i okresowy brak wody pitnej w czasie długotrwałej suszy, konkurencja innych kopytnych (Jelenie), konflikt z gospodarką leśną i rolną, inwazje owadów oraz brak możliwości migracji. Stałym zagrożeniem dla populacji żubrów są choroby wirusowe bakteryjne i pasożytnicze oraz nowo pojawiające się choroby o nie wyjaśnionym pochodzeniu.

W Puszczy Białowieskiej rozpowszechniony jest szczególnie okrutny rodzaj kłusownictwa - wnykarstwo. Wnyk wykonany jest zazwyczaj z plecionej z kilkunastu drutów pętli, a jego koniec zamocowany jest do drzewa. Wnyki nastawiane są na trasach wędrówek zwierząt. Żubry stają się raczej przypadkowymi ofiarami i trafiają we wnyki nastawiane na jelenie, dziki czy sarny. Co roku notuje się kilka przypadków okaleczenia, a nawet śmierci żubrów z tego powodu. Najczęściej pętla zaciska się na kończynach, czasem na szyi, rogach lub głowie. Niebezpieczne są zarówno grube stalowe liny uniemożliwiające uwolnienie się zwierzęcia, jak i cienkie, które zrywane zaciskają się na kończynie powodując okaleczenie zwierzęcia.

na podstawie:
"Żubr puszcz imperator" Zbigniew Krasiński, 1999
zebrał R. Wardziukiewicz


wstecz


projekt i realizacja OGICOMCopyright by Woliński Park Narodowy